مبانی فقهی و حقوقی مساله قصاص قاتلین رهبر شهید

پیام حضرت آقا
ای قتیل مظلوم! ای مظلوم سرافراز! ای بنده‌ی صالح خدا! حال که با چشمان اشکبار و دلهای شکسته با پیکر شما وداع میکنیم، با شما عهد می‌بندیم که مکتب شما را پاس بداریم و آن طریق مستقیمی که شما ترسیم کردید را با استقامت بپیماییم و در این راه از سختیها نهراسیم، و همچون شما به بِشارات و وعده‌های الهی دل ببندیم. عهد می‌بندیم که انتقام خون پاک شما و همه‌ی شهیدان این دو جنگ را از قاتلین جنایتکار و بی‌آبرو بگیریم. این انتقام، خواست ملّت ما است و به‌طور حتمی باید صورت بگیرد. این جنایتکاران که فهرستی از صدر تا ذیل‌شان موجود است، آرزوی مرگی آرام و در بستر را با خود به گور خواهند برد. آنها باید بدانند که این امر، متوقّف بر وجود شخص من یا سایر مسئولان نیست. ما باشیم یا نباشیم، این مطلب محقّق خواهد شد و بزودی آحادی از آزادگان در سراسر دنیا هر یک بخشی از این مأموریت الهی را انجام خواهند داد.
 
«توضیح»
جنایت هولناک ترور و شهادت رهبر فرزانه انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای (رحمت الله علیه)، ضایعه‌ای بس عظیم و جنایتی بی‌نظیر علیه تمامی ارزش‌های اسلامی و انسانی است. این اقدام وحشیانه که به دست عوامل استکبار جهانی و ایادی آنان صورت پذیرفت، نه تنها جنایتی ضدبشری است، بلکه مصداق بارز محاربه با خدا و رسول، افساد فی‌الارض و نقض آشکار قوانین الهی، حقوقی و بین‌المللی می‌باشد.
 
با استناد به آیات بینات قرآن کریم، روایات شریفه اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام)، قوانین موضوعه جمهوری اسلامی ایران و اصول مسلم حقوق بین‌الملل، بر همگان فرض و واجب است که در تعقیب، محاکمه و مجازات این جنایتکاران، کوتاهی نورزند. در این نوشتار سعی بر بررسی اجمالی پشتوانه فقهی و حقوقی حکم ولی امر مسلمین جهان حضرت آیت الله امام سید مجتبی خامنه ای روحی الفدا می پردازیم
 
 
«الف. قصاص در آیات قرآن»
 
۱.سوره بقره
وَلَکُمْ فِی ٱلْقِصَاصِ حَیَوٰهࣱ یَـٰٓأُوْلِی ٱلْأَلْبَٰبِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ(١٧٩)
 
اى صاحبان خرد! براى شما در قصاص مایۀ زندگى است، باشد که [از ریختن خون مردم بدون دلیل شرعى] بپرهیزید
تفسیر لغوی: «قصاص» از ریشه «قَصَّ» به معنای پی‌گیری و دنبال کردن اثر چیزی است. در اصطلاح، به معنای کیفر برابر و هم‌سان با جنایت است.
تفسیر مفهومی: این آیه، فلسفه حکم قصاص را به زیبایی تبیین می‌کند. خداوند می‌فرماید در تشریع قصاص، حیات و زندگی برای جامعه نهفته است. زیرا اگر فردی بداند که در صورت ستم و قتل، خودش نیز به قصاص کشته خواهد شد، از ارتکاب جنایت بازمی‌ایستد.
نکته: این بازدارندگی، هم جان قربانی بالقوه را حفظ می‌کند و هم جان قاتل بالقوه را از عذاب وجدان و کیفر اخروی نجات می‌دهد، و هم امنیت کل جامعه را تضمین می‌نماید.

سوره بقره
۲.ٱلشَّهْرُ ٱلْحَرَامُ بِٱلشَّهْرِ ٱلْحَرَامِ وَٱلْحُرُمَٰتُ قِصَاصࣱۚ فَمَنِ ٱعْتَدَىٰ عَلَیْکُمْ فَٱعْتَدُواْ عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا ٱعْتَدَىٰ عَلَیْکُمْۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱعْلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلْمُتَّقِینَ(١٩۴)
ماه حرام در برابر ماه حرام است [اگر دشمن حرمت آن را رعایت نکرد و با شما در آن جنگید، شما هم براى حفظ کیان خود در همان ماه با او بجنگید ] و همۀ حرمت ها داراى قصاص اند پس هر که بر شما تعدّى کرد، شما هم به مثل آن بر او تعدّى کنید، و از خدا پروا نمایید، و بدانید که خدا با پروا پیشگان است.

اصل مقابله به مثل: این آیه در مقام پاسخگویی به تجاوز، اصل «مقابله به مثل» را مطرح می‌کند و اجازه می‌دهد در برابر هر تعدی، به همان اندازه و کیفیت پاسخ داده شود. این پاسخ، «قصاص» نامیده شده است.
تأکید بر پرهیزگاری: آیه بلافاصله پس از اجازه مقابله به مثل، به «تقوا» (خدا ترسی) سفارش می‌کند تا مسلمانان در مقام انتقام، از حدود الهی تجاوز نکرده و ظلم نکنند.

سوره بقره
۳.یَـٰٓأَیُّهَا ٱلَّذِینَ ءَامَنُواْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ ٱلْقِصَاصُ فِی ٱلْقَتْلَىۖ ٱلْحُرُّ بِٱلْحُرِّ وَٱلْعَبْدُ بِٱلْعَبْدِ وَٱلْأُنثَىٰ بِٱلْأُنثَىٰۚ فَمَنْ عُفِیَ لَهُۥ مِنْ أَخِیهِ شَیْءࣱ فَٱتِّبَاعُۢ بِٱلْمَعْرُوفِ وَأَدَآءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسَٰنࣲۗ ذَٰلِکَ تَخْفِیفࣱ مِّن رَّبِّکُمْ وَرَحْمَهࣱۗ فَمَنِ ٱعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِکَ فَلَهُۥ عَذَابٌ أَلِیمࣱ(١٧٨)
اى اهل ایمان! در مورد کشته شدگان بر شما قصاص مقرّر و لازم شده: آزاد در برابر آزاد، برده در برابر برده، زن در برابر زن پس کسى که [مرتکب قتل شده چنانچه] از سوى برادر [دینى] اش [که ولىِّ مقتول است] مورد چیزى از عفو قرار گرفت [که به جاى قصاص، دیه و خون بها پرداخت شود] پس پیروى از روش شایسته و پسندیده [نسبت به وضع مادى قاتل بر عهدۀ عفو کننده است]، و پرداخت دیه و خون بها با نیکویى و خوش رویى [بر عهدۀ قاتل است] این [حکم] تخفیف و رحمتى است از سوى پروردگارتان؛ پس هر که بعد از عفو، تجاوز کند [و به قصاص قاتل برخیزد] براى او عذابى دردناک است.
 
 
۴.مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسٰادٍ فِی اَلْأَرْضِ فَکَأَنَّمٰا قَتَلَ اَلنّٰاسَ جَمِیعاً

سوره بقره
۵.وَقَٰتِلُواْ فِی سَبِیلِ ٱللَّهِ ٱلَّذِینَ یُقَٰتِلُونَکُمْ وَلَا تَعْتَدُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَایُحِبُّ ٱلْمُعْتَدِینَ (١٩٠)
و در راه خدا با کسانى که با شما مى جنگند بجنگید، و [هنگام جنگ از حدود الهى] تجاوز نکنید، که خدا تجاوزکاران را دوست ندارد.

۶.وَٱقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُم مِّنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْۚ وَٱلْفِتْنَهُ أَشَدُّ مِنَ ٱلْقَتْلِۚ وَلَا تُقَٰتِلُوهُمْ عِندَ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ حَتَّىٰ یُقَٰتِلُوکُمْ فِیهِۖ فَإِن قَٰتَلُوکُمْ فَٱقْتُلُوهُمْۗ کَذَٰلِکَ جَزَآءُ ٱلْکَٰفِرِینَ (١٩١)
و آنان را [که از هیچ گونه ستمى روگردان نیستند] هر جا یافتید، به قتل برسانید و از جایى که شما را بیرون کردند
 
بیرونشان کنید و فتنه [شرک، بت پرستى، آزار مردم و بیرون راندشان از خانه و کاشانه] از قتل و کشتار بدتر است و کنار مسجدالحرام با آنان نجنگید مگر آنکه در آنجا با شما بجنگند؛ پس اگر با شما [در آنجا] جنگیدند، آنان را به قتل برسانید که پاداش و کیفر کافران همین است
 
۷.وَقَٰتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَکُونَ فِتْنَهࣱ وَیَکُونَ ٱلدِّینُ لِلَّهِۖ فَإِنِ ٱنتَهَوْاْ فَلَا عُدْوَٰنَ إِلَّا عَلَى ٱلظَّـٰلِمِینَ (١٩٣)
و با آنان بجنگید تا فتنه اى [چون شرک، بت پرستى و حاکمیّت کفّار] بر جاى نماند و دین فقط ویژۀ خدا باشد پس اگر بازایستند [به جنگ با آنان پایان دهید و از آن پس] تجاوزى جز بر ضد ستمکاران جایز نیست
 
۸.سوره مائده، آیه ۳۲ (مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الْأَرْضِ…)
عظمت قتل ناحق: این آیه، کشتن یک انسان بی‌گناه را چنان قبیح می‌شمارد که گویی تمام انسان‌ها را کشته است.

دلیل: فردی که بدون مجوز شرعی (که یا قصاص است یا برای مبارزه با فساد) دست به قتل می‌زند، عملاً به همه قوانین الهی بی‌اعتنا بوده و برای هیچ انسانی ارزشی قائل نیست.
 
 
«ب. قصاص در آینه روایات»
 
وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه ج ۲۹، ص ۵۳
 
۱.امام صادق (علیه السلام)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: کُلُّ مَنْ قَتَلَ شَیْئاً صَغِیراً أَوْ کَبِیراً بَعْدَ أَنْ یَتَعَمَّدَ فَعَلَیْهِ اَلْقَوَدُ.

شرح: این روایت، قاعده‌ای کلی را بیان می‌کند که هر کس عمداً دیگری را به قتل برساند، مستحق قصاص (قَوَد) است و تفاوتی میان قاتل و مقتول از حیث سن و سال نیست.
 
تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه ج ۲۹، ص ۱۱۰

 ۲.امام باقر (علیه السلام)
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّهٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ اِبْنِ رِئَابٍ عَنْ ضُرَیْسٍ اَلْکُنَاسِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ : فِی نَصْرَانِیٍّ قَتَلَ مُسْلِماً فَلَمَّا أُخِذَ أَسْلَمَ قَالَ اُقْتُلْهُ بِهِ قِیلَ وَ إِنْ لَمْ یُسْلِمْ ، قَالَ یُدْفَعُ إِلَی‌ أَوْلِیَاءِ اَلْمَقْتُولِ فَإِنْ شَاءُوا قَتَلُوا وَ إِنْ شَاءُوا عَفَوْا وَ إِنْ شَاءُوا اِسْتَرَقُّوا قِیلَ وَ إِنْ کَانَ مَعَهُ مَالٌ قَالَ دُفِعَ إِلَی‌ أَوْلِیَاءِ اَلْمَقْتُولِ هُوَ وَ مَالُهُ .
وَ رَوَاهُ اَلصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ
وَ رَوَاهُ اَلشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ ضُرَیْسٍ اَلْکُنَاسِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ
 
وَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ .
 
شرح: در این روایت، به صراحت بر اجرای قصاص برای قاتل، حتی اگر غیرمسلمان باشد و پس از دستگیری مسلمان شود، تأکید شده است. این نشان می‌دهد که اصل قصاص، یک حق الهی و انسانی است که پایبندی به آن، فارغ از تغییر مذهب قاتل، واجب است.

تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه ج ۲۹، ص ۵۳
  

۳.امام سجاد (علیه السلام)
أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ اَلطَّبْرِسِیُّ فِی اَلْإِحْتِجَاجِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمَا اَلسَّلاَمُ : فِی قَوْلِهِ تَعَالَی‌ وَ لَکُمْ فِی اَلْقِصٰاصِ حَیٰاهٌ یٰا أُولِی اَلْأَلْبٰابِ ، وَ لَکُمْ یَا أُمَّهَ مُحَمَّدٍ فِی اَلْقِصَاصِ حَیَاهٌ لِأَنَّ مَنْ هَمَّ بِالْقَتْلِ فَعَرَفَ أَنَّهُ یُقْتَصُّ مِنْهُ فَکَفَّ لِذَلِکَ عَنِ اَلْقَتْلِ کَانَ ذَلِکَ حَیَاهَ اَلَّذِی هَمَّ بِقَتْلِهِ ، وَ حَیَاهً لِهَذَا اَلْجَانِی اَلَّذِی أَرَادَ أَنْ یَقْتُلَ وَ حَیَاهً لِغَیْرِهِمَا مِنَ اَلنَّاسِ إِذَا عَلِمُوا أَنَّ اَلْقِصَاصَ وَاجِبٌ لاَ یَجْتَرُونَ عَلَی‌ اَلْقَتْلِ مَخَافَهَ اَلْقِصَاصِ.

شرح: این روایت، فلسفه آیه قرآن را به زیبایی تبیین می‌کند و بعد بازدارندگی اجتماعی قصاص را برجسته می‌سازد. وجود قانون قصاص در جامعه، مانند یک سپر امنیتی عمل کرده و از بسیاری از جنایات بالقوه جلوگیری می‌کند.
 
«ج.قصاص در قانون جمهوری اسلامی»
 
 
ماده ۳ – قوانین جزایی ایران درباره کلیه اشخاصی که در قلمرو حاکمیت زمینی، دریایی و هوایی جمهوری اسلامی ایران مرتکب جرم شوند اعمال می شود مگر آنکه به موجب قانون ترتیب دیگری مقرر شده باشد.

ماده ۳ قانون مجازات اسلامی (اصل صلاحیت سرزمینی)
شرح: این ماده، اصلی بنیادین در حقوق کیفری است. به این معنا که هر کس در هر جای خاک، آب یا هوای تحت حاکمیت ایران مرتکب جرم شود، مشمول قوانین جزایی ایران خواهد بود. این اصل، پایه و اساس اعمال حاکمیت قانون در سرزمین ایران است.
 
اده ۵ – هر شخص ایرانی یا غیر ایرانی که در خارج از قلمرو حاکمیت ایران مرتکب یکی از جرائم زیر یا جرائم مقرر در قوانین خاص گردد، طبق قوانین جمهوری اسلامی ایران محاکمه و مجازات می شود و هرگاه رسیدگی به این جرائم در خارج از ایران به صدور حکم محکومیت و اجرای آن منتهی شود، دادگاه ایران در تعیین مجازات های تعزیری، میزان محکومیت اجراء شده را محاسبه می کند:

الف – اقدام علیه نظام، امنیت داخلی یا خارجی، تمامیت ارضی یا استقلال جمهوری اسلامی ایران

شرح: این ماده، یک استثنا و توسعه مهم بر اصل سرزمینی است و به دادگاه‌های ایران اجازه می‌دهد تا افراد (اعم از ایرانی و خارجی) را که در خارج از کشور مرتکب جرائمی علیه امنیت یا تمامیت ارضی ایران شوند، تعقیب و مجازات کنند.

اهمیت: جنایت علیه مقام رهبری، به عنوان عالی‌ترین مقام نظام، به وضوح مصداق «اقدام علیه نظام و امنیت» است و این ماده، راه را برای تعقیب بین‌المللی عوامل این جنایت هموار می‌سازد.

ماده ۲۹۰ قانون مجازات اسلامی (تعریف جنایت عمدی)
شرح: این ماده، شرایط تحقق «قتل عمدی» را به طور دقیق بیان می‌کند. ترور یک شخصیت مانند رهبر، مصداق بارز قتل عمدی است، به ویژه در بندهای زیر:

بند «الف»: وقتی هدف، قتل فرد معینی باشد.
بند «ب»: وقتی کاری انجام شود که نوعاً کشنده است، حتی اگر قاتل قصد قتل نداشته باشد.
 
بند «ت»: وقتی عملی (مانند بمب‌گذاری) در اماکن عمومی انجام شود که قصد کلی ایراد جنایت دارد، بدون اینکه فرد خاصی مدنظر باشد.

ماده ۳۸۱ قانون مجازات اسلامی (مجازات قتل عمدی)
شرح: این ماده، حکم نهایی را برای قتل عمدی تعیین می‌کند و به صراحت می‌گوید که مجازات اصلی و اولیه آن، «قصاص» است، مشروط بر اینکه اولیای دم (خانواده مقتول) درخواست آن را داشته باشند و سایر شرایط قانونی فراهم باشد.

«د. ضرورت تنبیه متجاوز در فانون بین الملل»
 
ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده ۶ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR):
شرح: این اسناد، «حق حیات» را به عنوان عالی‌ترین و بنیادی‌ترین حق بشری معرفی می‌کنند که از بدو تولد برای هر انسان ثابت است.

اصول سازمان ملل درباره پیشگیری و تحقیق مؤثر در مورد اعدام‌های فراقضایی، خودسرانه و فوری: دولت‌ها موظف‌اند هر مورد سلب غیرقانونی حیات را به‌طور مؤثر، بی‌طرفانه و سریع بررسی کنند و عاملان را به عدالت بسپارند.

تکلیف دولت‌ها: ماده ۶ میثاق، دولت‌ها را موظف می‌کند که با وضع قوانین مناسب از این حق حمایت کنند و هرگونه سلب غیرقانونی حیات را به طور مؤثر، بی‌طرفانه و سریع مورد تحقیق و پیگرد قانونی قرار دهند. بنابراین، تعقیب قاتلین رهبر شهید، نه تنها یک وظیفه شرعی و قانونی، بلکه یک تکلیف بین‌المللی برای تأمین عدالت و حمایت از حق حیات است.

 
«نتیجه گیری»
 
شهادت مظلومانه رهبر عظیم‌الشأن انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای (رحمت الله علیه)، جنایتی است که وجدان بشریت را به لرزه درآورده و خون پاک آن حضرت، تا ابد بر پیشانی جنایتکاران و آمران این جنایت خواهد درخشید. اجرای قصاص قاتلین، نه تنها حق مسلم و شرعی اولیای دم و عموم مسلمانان است، بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای بازدارندگی از تکرار چنین جنایات هولناکی در آینده می‌باشد.
 
همانگونه که امام سجاد (علیه السلام) فرمودند: قصاس مایه حیات است؛ زیرا هر که قصد قتل کند و بداند که قصاص می‌شود، از قتل دست می‌کشد و این حیات برای همه جامعه است. بدین سان، اجرای قصاص، حیات جامعه را تضمین کرده و از ریخته شدن خون‌های بیشتر جلوگیری می‌نماید.
 
از خداوند متعال مسئلت داریم که روح مطهر رهبر شهید را با اولیای الهی محشور فرماید و به ما توفیق دهد تا در راه اجرای عدالت الهی و قصاص قاتلین، گام‌های استوار برداریم.

🖋️ به قلم حجت الاسلام والمسلمین محمد رحیمی، امام جمعه موقت شهرستان ایذه